३) स्त्रीवादी समीक्षा सिद्धान्त व हिंदू :
आपल्याला स्त्री-मुक्तीची चळवळ माहीती असते. पण साहित्यात अशी काही समीक्षा-सिद्धान्त पद्धती असेल असा अदमास नसतो. सिमॉन द बोवा ह्या प्रख्यात फ्रेंच स्त्रीवादी लेखिकेचे नेहमी नाव घेतल्या जाते. तिच्या "द सेकंड सेक्स" ह्या पुस्तकातून ही मते मांडलेली आहेत. सर्वच क्षेत्रात पुरुषवर्चस्ववादी दृष्टीने स्त्रीकडे पाहिल्या जाते आणि न्यूनवादच अंगिकारल्या जातो असे तिचे प्रतिपादन आहे. त्याअगोदर न्यूनवादात ऍरिस्टॉटलने कसे "स्त्रीमध्ये जे न्यून असते त्यातच तिचे स्त्रीत्व असते" असे म्हटलेले आहे हे आपल्याला कळते. तसेच फ्रॉईड्सारख्या डॉक्टरानेही स्त्रीच्या कामभावनेचा आधार हा तिचे पुरुषाविषयीचे लिंग-वैषम्य ( पेनिस-एन्व्ही ) असते असे सांगितले होते त्याचा ही लेखिका समाचार घेते. हे पुरुषप्रधानत्व इतके सूक्ष्मपणे समाजात बोकाळलेले असते की अमेरिकेसारख्या प्रगत समाजात, जिथे मिळकतीत निम्मा वाटा कायदा स्त्रीला देते, जिथे पगारात स्त्री असल्यामुळे भेदभाव होत नाही, तिथे स्त्रीचे सरासरी उत्पन्न आजही पुरुषांपेक्षा कमीच भरते. कारण एम.बी.ए च्या वर्गात जरी मुली मुलांच्या बरोबरीने असल्या तरी नोकरीत मूल झाल्यावर अजूनही स्त्रीचे प्राधान्याचे मुद्दे पुरुषांपेक्षा वेगळेच होतात. ह्या बाबतीत सिमॉन द बोवा चे एक प्रसिद्ध वाक्य फार उद्बोधक आहे. ते असे: "स्त्री जन्माने स्त्री नसते, तर नंतर स्त्री बनते.". ह्यात समाज तिला देत असणारी वागणूक फार प्रभावीपणे दाखविल्या जाते. आपल्या साहित्यातले बरेचसे शब्द पुरुषी वर्चस्वाच्या खुणा दाखवतात. जसे : बंधुभाव, सर्व प्राणीमात्रांसाठी सरसकट माणूस हा शब्द वापरणे, जसे रस्त्यावरचा माणूस, वगैरे, चेयरमॅन, वगैरे. ह्याबाबत माझे असे निरिक्षण आहे की कैक काळापासून सर्व समाजात जो पुरुष-प्रधान दृष्टीकोण बोकाळलाय त्याचे दृश्य, प्रत्यक्ष, परिमाण म्हणजे समाजातला जेंडर रेशो. दर हजार पुरुषांमागे अजूनही सर्व योजनांअखेर फक्त ९०० स्त्रिया आढळतात. समाजात प्रत्यक्ष स्त्रियाच वर्षानुवर्षे कमी असतील तर भाषेतही त्यांचे स्त्रीवाचक शब्द कमीच असणार. मराठी भाषेत पुरुषवाचक शब्द किती व स्त्रीवाचक शब्द किती असे कोणी अजून मोजून पाहिलेले नाही. शब्दकोशात प्रत्येक शब्दाचे तो पुरुषवाचक आहे का स्त्रीवाचक, अशी नोंद कंसात दिलेली असते. जसे : १) सळ ( पु ): तलवारीचे म्यान; तिच्या मुठीला अडकवण्याची दोरी; घडीचा मोड, दुमड , सोन्याची लगड, पीक कापल्यानंतर उरणारा बुडखा २) सळई ( स्त्री ) : शलाका ; धातूची बारीक काडी; गणना करताना संख्या समजण्यासाठी काढून ठेवलेला भाग; लोखंडाचे कडे बसविल्यावाचून असलेले मुसळाचे लाकूड; जनानी मुकट्यावरच्या उभ्या रेघा. वा.गो.आपटयांच्या "शब्दरत्नाकर" ह्या शब्दकोशात एकूण ६०,५५९ शब्द आहेत, पैकी स पासून सुरू होणार्या शब्दांचा गट हा सगळ्यात मोठा असून त्यात ५८८८ शब्द आहेत. आता ह्यापैकी पुरुषवाचक व स्त्रीवाचक शब्द मोजले ( एक मोठा नमुना म्हणून ) तर ते भरतात: पुरुषवाचक : १३३९ तर स्त्रीवाचक : ९३६. आता लिंगभेद जसा दर १०००वर मोजतात तसे स्त्रीवाचक शब्दांचे प्रमाण काढले तर ते भरते : दर १००० पुरुषवाचक शब्दांमागे : ६९९ स्त्रीवाचक शब्द. नशीब आपल्या भाषेचे नाव "मराठी" हे स्त्रीवाचक आहे व "भाषा" हेही स्त्रीवाचक आहे. तरीही स्त्रीवाचक शब्द ( हा मात्र पुरुषवाचक) असे कमी आहेत.
कधी कधी वाटते की शब्दकोशात काय, शब्द असतात भरपूर, पण आपण वापरतो त्यातले मोजकेच. तर मग त्यापैकी आपण किती पुरुषवाचक वापरतो व किती स्त्रीवाचक वापरतो हे रॅंडमली पहावे. तर असे आढळून आले:
मंगला गोडबोले : पुस्तक "आडवळण"( पृ.३३ )--पु:३६;स्त्री:१९ ( दर १००० मागे ५२७ स्त्रीवाचक शब्द )
शांता शेळके : पुस्तक "सांगावेसे वाटले म्हणून" ( पृ.५७ ) पु:४३;स्त्री:२० ( दर १००० मागे ४५६ स्त्रीवाचक शब्द )
अशोक रा. केळकर : पुस्तक "वैखरी" ( पृ.९२ ) पु: २०; स्त्री: ५० ( दर १००० मागे २५०० स्त्रीवाचक शब्द )
भालचंद्र नेमाडे : पुस्तक "तुकाराम गाथा" ( पृ.११ ): पु: ८३; स्त्री: २२ ( दर १००० मागे २६५ स्त्रीवाचक शब्द )
भालचंद्र नेमाडे : पुस्तक "टीकास्वयंवर" ( पृ.३४ ) : पु: २६; स्त्री: २४ ( दर १००० मागे ९२३ स्त्रीवाचक शब्द )
ज्ञानेश्वर नाडकर्णी: पुस्तक "अश्वत्थाची सळसळ" ( पृ.३५ ) पु:२३; स्त्री: २३ ( दर १००० मागे १००० स्त्रीवाचक शब्द )
एक केळकरांचा अपवाद वगळला, तर स्त्रीवाचक शब्द आपण कितीतरी कमी वापरतो असे दिसते.
संपत्तीदर्शक, मालमत्तादर्शक असे शब्द जमा केले व त्यात स्त्रीवाचक किती हे पाहिले तर चित्र असे दिसते : खालील ७७ शब्दात पुरुषवाचक आहेत: १७, तर स्त्रीवाचक आहेत: ३७ ( नपुसक : २२) ( माल, संपत्ती, स्थावर, मिळकत, पैसा, रोकड, धन, मालमत्ता, वित्त, बंगला, गाडी, जमीन, शेती, शेत, प्लॉट, भूखंड, फ्लॅट, सदनिका, बॅंक, नोट, चिल्लर, कपडे, दागिने, अलंकार, सोने, वळी, हार, अंगठी, पाटली, बांगडी, जमा, फर्निचर, हिरा, चांदी, माणिक, मोती, कोठार, रत्न, वाडा, बंगली, देवडी, वस्त्र, मेजवानी, जहागीर, मोहरा, सिक्के, गोधन, स्त्रीधन, घर, शेअर्स, गुंतवणूक, भांडवल, पत, नगद, मान/मरातब, श्रीमंती/गरीबी, गडगंज, विपुल/ता, वाडी, कंपनी, उद्योग, उद्योगपती, उद्योजिका, खाते, आंदण, बक्षीस/सी, भेट, आहेर, मानपान, पगडी, जमा/डिपॉझिट, लाच/लुचपत, वास्तू, महाग, महागाई, दान, दाता ). ह्यावरून स्त्रीयांकडे मराठी समाज एक मालमत्ता म्हणूनच पाहतो हे उघड होते. लिंगाचे बिंग असे उघडे पडते, मराठी भाषेत !
स्त्रीवादाचा पुरस्कार करण्यात नेमाडे त्यांच्या हिंदू ह्या कादंबरीत फारच कमी पडतात. त्यांनी वेळोवेळी स्त्रियांच्या कणवेची वाक्ये पेरलेली असली तरी तो केवळ बुरखा आहे हे दिसून येते. हे तोंडदेखलेपण नेमाडे चांगले सांभाळतात जेव्हा ते मोघम म्हणतात की, "स्त्री ही सामाजिक कल्पना आहे का जीवशास्त्रीय ?" पण त्यावरचे उत्तर "हिंदू" त् ते कुठेच देत नाहीत. उलट नीट न्याहाळले तर खालील विधानांवरून त्यांची स्त्रियांकडे पाहण्याची ( किंवा बिलकुल न पाहण्य़ाची ) दृष्टी पारंपारिक पुरुषी असल्याचेच दिसून येईल:
(पृ.२६):"मुक्त ह्या संस्कृत शब्दाऐवजी आपला देशी शब्द मोकाटच ह्या संदर्भात वापरला पाहिजे. बस. तेवढ एक झालं की आपल्या मुली सुधारल्याच समज. लैंगिकदृष्ट्या लहानपणापासून ह्या बायका मोकाट असल्यानं पुढे काही भीड राहत नाही. व्यभिचाराचीही शक्यता ह्यात गृहित धरली जाते. प्रत्यक्षात लैंगिक अतिचार अशाच बाया करतात."
(पृ.१५७):"...अरे, पण सुईच्या मर्जीशिवाय दोरा जाईल काय ? "
(पृ.२०६):"..ह्या मारवाड्याच्या सारख्या दिसणार्या पोरांना गावातल्या शेतकर्यांच्या कामानं रंजलेल्या बायका, रे, इकडे ये बरं. तू कोणाचा ? असं विचारायच्या, मग त्यानं बापाचं नाव सांगितलं, की सगळ्य़ा पोट धरधरून हसायच्या. धनमत्सर. "
(पृ.२५७):"गाय आणि बायको---संध्याकाळशी दावणीला पाह्यजे."
(पृ.२६३):"आता दोन राण्याही गेल्या, त्यामुळे हल्ली एकाच बायकोत आवडती आणि नावडती दोघी आलटून पालटून पाहावं लागतं."
(पृ.२८०):"...मला पहा अन फुलं वाहा....लभान्यांनो, सवतीची फुगडी अन फेडा एकमेकीची लुगडी."
(पृ.३४०):" कि अबला वरतारे दाबली नं खाले भलत्याची नार."
(पृ.३४६):"...हे पहा वहिनी, कुलूप एकीकडे अन किल्ली एकीकडे असं चालतं का ?"
(पृ.३९०):"स्त्रीवादाविरुद्ध आम्ही सगळ्यांनी चर्चासत्राच्या आधीच नीट तयारी केली होती" हे वाक्य केळ्यांवरून सुचणे हे म्हणजे अश्लीलतेची कमालच.
(पृ.४२२):"..का वं ए नागरगोंडी, लई छाती काढून दबोयती का आम्हले ?....उंदरं खाता साल्या, त्याच्यागुनं पाहा कशा घागरी याहिच्या.." ( स्त्रीपात्रे अशीच ठेवल्यामुळे लेखकाला सर्वत्र पहा कशा इरसाल शिव्या वाहता आल्या आहेत.).
(पृ.४३८):"...गुरुची शिष्या गुरूला फळली..."
(पृ.४५२):"...दक्षिणेतूनच स्त्रीदाक्षिण्य हा शब्द आला असावा..."
(पृ.५३८.):"...बायकोला मी सोडून दुसर्यापासून मूल नाही होऊ शकत ?...ही नैतिकता भारतीयांच्या केंद्रस्थानी यायला पाहिजे."
कादंबरीचा नायक ब्रह्मचारी दाखविल्यामुळे एक स्त्रीपात्र वाया घालवले आहे. शिवाय जेव्हा तो म्हातारा होतो तेव्हा मुलाशी होणारा बेबनाव लेखकाला महत्वाचा वाटतो. पण म्हातारीच्या जाणीवा दाखवण्याचे कटाक्षाने टाळण्यात आले आहे. खंडेरावाच्या लहानपणी बापाची व्यक्तिरेखा रंगविली आहे, पोराच्या डोळ्याच्या जखमेची कणव दाखविली आहे, पण आईचे कोणतेही थोरपण चितारलेले नाही. हे विशेष जाणवण्याचे कारण, लेखक व्यक्तिश: मराठी साहित्यिकात फक्त "श्यामची आई" वाल्या साने गुरुजींनाच मानतो, तरीही आईचे थोरपण चितारीत नाही. कादंबरीत स्वत:ची ओळख पटवण्यासाठी वाचकाला स्त्री पात्रेच उपलब्ध नसतील( जी पात्रे आहेत ती लभान्या, रांड, अशा,किंवा महानुभावी आत्यासारख्या संन्याशीण ) तर स्त्रीवाद कसा वाखाणायचा ? अखेरच्या घटकेला दुसर्या आत्येवरचा अन्याय दाखवलाय. पण नायक त्याचे निराकरण करीत नाही, पारंपारिकतेने म्हणतो, बायकांनी सहनशील रहावे. मूळ पुरुषप्रधान विचारसरणी शाबूत ठेवून, त्या आड सरावाच्या-टाळीच्या-फुटकळ स्त्रीसहानुभूतीच्या काही व्याक्यांच्या मिषाने / मिशाने नेमाडे स्त्रीवादाची तळी समर्थपणे पेलू शकणार नाहीत हे एव्हाना वाचकांच्या सहजी ध्यानात यावे.
मार्क्सवादाच्या मिषाने कादंबरीकार वर्गसंघर्षाची चित्रणे करतो त्याला समाजशास्त्रीय पद्धत वापरून ते निष्कर्ष जोखता येतात असे इतरत्र आढळून आले आहे. जसे एस.एल.भैरप्पा ह्यांच्या "जा ओलांडुनी" ह्या कादंबरीत नायिका ब्राह्मण असून तिचा दलित, लिंगायत जातीच्या पात्रांशी संघर्ष रंगवला असून प्रत्येक ब्राह्मणेतर जातीला आपण ब्राह्मणांबरोबर किंवा त्यांच्यापेक्षा श्रेष्ठ आहोत असे वाटत असते असे दाखवले आहे. हा त्या कादंबरीतला निष्कर्ष समाजशास्त्राच्या एका पिएच.डी.च्या विद्यार्थ्याने संशोधनाअंती दाखवून दिला आहे. एक पीएच.डी.चा प्रबंध : श्री.रमेश बायरी टी एस , ह्यांनी कर्नाटकातल्या ब्राह्मणांची मुलाखती घेत केलेला आहे ( "बीईंग ब्राह्मीन-बीईंग मॉडर्न" रूटलेज प्रकाशन २०१० ). असे नेमाडेंच्या हिंदूतल्या चिकित्सेचे वा निष्कर्षांचेही होऊ शकते व तेच खरे मूल्यमापन होईल.
(स्त्रीवादामध्ये सर्व जगात स्त्रीकडे पाहण्याची सर्वच समाजांची दृष्टी कशी पुरुषप्रधान आहे असे सांगत असताना एक फरक म्हणून जाता जाता नोंदवावे वाटते की काही मध्यपूर्व आशियन राज्यात जरा वेगळे चित्र दिसू लागले आहे. मी नोकरीनिमित्त चार वर्षे बॅंकॉक येथे असताना तिथे डोळ्याला दिसण्याएवढे स्त्रियांचे प्राबल्य दिसत असे. सगळीकडे झकपक पाश्चात्य पोषाखातल्या स्त्रिया व पुरुष जवळ जवळ गायबच. नंतर कळले की तिथल्या पुरुषात व्यसनाधीनता व नपुंसकत्व हे मोठ्या प्रमाणात असून आजकाल तिथे तरुण मुले, मुलीसारखे राहतात. एवढेच नव्हे तर कॅबेरेत मुलेच मुलींच्या भूमिका करतात. रोजच्या व्यवहारातही जी मुले दिसतात ती मुले का मुली अशा काठावर असतात, इतकी मुलींसारखी राहतात. शहरात ५०० बार्स असे आहेत की जिथे मुली, मुलांना नेण्यासाठी येतात. अर्थात हे निरिक्षण वैयक्तिक असून कुठल्याही समाजशास्त्रीय पद्धतीने नसल्याने, ह्याला बदलता कल म्हणता येणार नाही .)
( क्रमश: ४)
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
आपल्याला स्त्री-मुक्तीची चळवळ माहीती असते. पण साहित्यात अशी काही समीक्षा-सिद्धान्त पद्धती असेल असा अदमास नसतो. सिमॉन द बोवा ह्या प्रख्यात फ्रेंच स्त्रीवादी लेखिकेचे नेहमी नाव घेतल्या जाते. तिच्या "द सेकंड सेक्स" ह्या पुस्तकातून ही मते मांडलेली आहेत. सर्वच क्षेत्रात पुरुषवर्चस्ववादी दृष्टीने स्त्रीकडे पाहिल्या जाते आणि न्यूनवादच अंगिकारल्या जातो असे तिचे प्रतिपादन आहे. त्याअगोदर न्यूनवादात ऍरिस्टॉटलने कसे "स्त्रीमध्ये जे न्यून असते त्यातच तिचे स्त्रीत्व असते" असे म्हटलेले आहे हे आपल्याला कळते. तसेच फ्रॉईड्सारख्या डॉक्टरानेही स्त्रीच्या कामभावनेचा आधार हा तिचे पुरुषाविषयीचे लिंग-वैषम्य ( पेनिस-एन्व्ही ) असते असे सांगितले होते त्याचा ही लेखिका समाचार घेते. हे पुरुषप्रधानत्व इतके सूक्ष्मपणे समाजात बोकाळलेले असते की अमेरिकेसारख्या प्रगत समाजात, जिथे मिळकतीत निम्मा वाटा कायदा स्त्रीला देते, जिथे पगारात स्त्री असल्यामुळे भेदभाव होत नाही, तिथे स्त्रीचे सरासरी उत्पन्न आजही पुरुषांपेक्षा कमीच भरते. कारण एम.बी.ए च्या वर्गात जरी मुली मुलांच्या बरोबरीने असल्या तरी नोकरीत मूल झाल्यावर अजूनही स्त्रीचे प्राधान्याचे मुद्दे पुरुषांपेक्षा वेगळेच होतात. ह्या बाबतीत सिमॉन द बोवा चे एक प्रसिद्ध वाक्य फार उद्बोधक आहे. ते असे: "स्त्री जन्माने स्त्री नसते, तर नंतर स्त्री बनते.". ह्यात समाज तिला देत असणारी वागणूक फार प्रभावीपणे दाखविल्या जाते. आपल्या साहित्यातले बरेचसे शब्द पुरुषी वर्चस्वाच्या खुणा दाखवतात. जसे : बंधुभाव, सर्व प्राणीमात्रांसाठी सरसकट माणूस हा शब्द वापरणे, जसे रस्त्यावरचा माणूस, वगैरे, चेयरमॅन, वगैरे. ह्याबाबत माझे असे निरिक्षण आहे की कैक काळापासून सर्व समाजात जो पुरुष-प्रधान दृष्टीकोण बोकाळलाय त्याचे दृश्य, प्रत्यक्ष, परिमाण म्हणजे समाजातला जेंडर रेशो. दर हजार पुरुषांमागे अजूनही सर्व योजनांअखेर फक्त ९०० स्त्रिया आढळतात. समाजात प्रत्यक्ष स्त्रियाच वर्षानुवर्षे कमी असतील तर भाषेतही त्यांचे स्त्रीवाचक शब्द कमीच असणार. मराठी भाषेत पुरुषवाचक शब्द किती व स्त्रीवाचक शब्द किती असे कोणी अजून मोजून पाहिलेले नाही. शब्दकोशात प्रत्येक शब्दाचे तो पुरुषवाचक आहे का स्त्रीवाचक, अशी नोंद कंसात दिलेली असते. जसे : १) सळ ( पु ): तलवारीचे म्यान; तिच्या मुठीला अडकवण्याची दोरी; घडीचा मोड, दुमड , सोन्याची लगड, पीक कापल्यानंतर उरणारा बुडखा २) सळई ( स्त्री ) : शलाका ; धातूची बारीक काडी; गणना करताना संख्या समजण्यासाठी काढून ठेवलेला भाग; लोखंडाचे कडे बसविल्यावाचून असलेले मुसळाचे लाकूड; जनानी मुकट्यावरच्या उभ्या रेघा. वा.गो.आपटयांच्या "शब्दरत्नाकर" ह्या शब्दकोशात एकूण ६०,५५९ शब्द आहेत, पैकी स पासून सुरू होणार्या शब्दांचा गट हा सगळ्यात मोठा असून त्यात ५८८८ शब्द आहेत. आता ह्यापैकी पुरुषवाचक व स्त्रीवाचक शब्द मोजले ( एक मोठा नमुना म्हणून ) तर ते भरतात: पुरुषवाचक : १३३९ तर स्त्रीवाचक : ९३६. आता लिंगभेद जसा दर १०००वर मोजतात तसे स्त्रीवाचक शब्दांचे प्रमाण काढले तर ते भरते : दर १००० पुरुषवाचक शब्दांमागे : ६९९ स्त्रीवाचक शब्द. नशीब आपल्या भाषेचे नाव "मराठी" हे स्त्रीवाचक आहे व "भाषा" हेही स्त्रीवाचक आहे. तरीही स्त्रीवाचक शब्द ( हा मात्र पुरुषवाचक) असे कमी आहेत.
कधी कधी वाटते की शब्दकोशात काय, शब्द असतात भरपूर, पण आपण वापरतो त्यातले मोजकेच. तर मग त्यापैकी आपण किती पुरुषवाचक वापरतो व किती स्त्रीवाचक वापरतो हे रॅंडमली पहावे. तर असे आढळून आले:
मंगला गोडबोले : पुस्तक "आडवळण"( पृ.३३ )--पु:३६;स्त्री:१९ ( दर १००० मागे ५२७ स्त्रीवाचक शब्द )
शांता शेळके : पुस्तक "सांगावेसे वाटले म्हणून" ( पृ.५७ ) पु:४३;स्त्री:२० ( दर १००० मागे ४५६ स्त्रीवाचक शब्द )
अशोक रा. केळकर : पुस्तक "वैखरी" ( पृ.९२ ) पु: २०; स्त्री: ५० ( दर १००० मागे २५०० स्त्रीवाचक शब्द )
भालचंद्र नेमाडे : पुस्तक "तुकाराम गाथा" ( पृ.११ ): पु: ८३; स्त्री: २२ ( दर १००० मागे २६५ स्त्रीवाचक शब्द )
भालचंद्र नेमाडे : पुस्तक "टीकास्वयंवर" ( पृ.३४ ) : पु: २६; स्त्री: २४ ( दर १००० मागे ९२३ स्त्रीवाचक शब्द )
ज्ञानेश्वर नाडकर्णी: पुस्तक "अश्वत्थाची सळसळ" ( पृ.३५ ) पु:२३; स्त्री: २३ ( दर १००० मागे १००० स्त्रीवाचक शब्द )
एक केळकरांचा अपवाद वगळला, तर स्त्रीवाचक शब्द आपण कितीतरी कमी वापरतो असे दिसते.
संपत्तीदर्शक, मालमत्तादर्शक असे शब्द जमा केले व त्यात स्त्रीवाचक किती हे पाहिले तर चित्र असे दिसते : खालील ७७ शब्दात पुरुषवाचक आहेत: १७, तर स्त्रीवाचक आहेत: ३७ ( नपुसक : २२) ( माल, संपत्ती, स्थावर, मिळकत, पैसा, रोकड, धन, मालमत्ता, वित्त, बंगला, गाडी, जमीन, शेती, शेत, प्लॉट, भूखंड, फ्लॅट, सदनिका, बॅंक, नोट, चिल्लर, कपडे, दागिने, अलंकार, सोने, वळी, हार, अंगठी, पाटली, बांगडी, जमा, फर्निचर, हिरा, चांदी, माणिक, मोती, कोठार, रत्न, वाडा, बंगली, देवडी, वस्त्र, मेजवानी, जहागीर, मोहरा, सिक्के, गोधन, स्त्रीधन, घर, शेअर्स, गुंतवणूक, भांडवल, पत, नगद, मान/मरातब, श्रीमंती/गरीबी, गडगंज, विपुल/ता, वाडी, कंपनी, उद्योग, उद्योगपती, उद्योजिका, खाते, आंदण, बक्षीस/सी, भेट, आहेर, मानपान, पगडी, जमा/डिपॉझिट, लाच/लुचपत, वास्तू, महाग, महागाई, दान, दाता ). ह्यावरून स्त्रीयांकडे मराठी समाज एक मालमत्ता म्हणूनच पाहतो हे उघड होते. लिंगाचे बिंग असे उघडे पडते, मराठी भाषेत !
स्त्रीवादाचा पुरस्कार करण्यात नेमाडे त्यांच्या हिंदू ह्या कादंबरीत फारच कमी पडतात. त्यांनी वेळोवेळी स्त्रियांच्या कणवेची वाक्ये पेरलेली असली तरी तो केवळ बुरखा आहे हे दिसून येते. हे तोंडदेखलेपण नेमाडे चांगले सांभाळतात जेव्हा ते मोघम म्हणतात की, "स्त्री ही सामाजिक कल्पना आहे का जीवशास्त्रीय ?" पण त्यावरचे उत्तर "हिंदू" त् ते कुठेच देत नाहीत. उलट नीट न्याहाळले तर खालील विधानांवरून त्यांची स्त्रियांकडे पाहण्याची ( किंवा बिलकुल न पाहण्य़ाची ) दृष्टी पारंपारिक पुरुषी असल्याचेच दिसून येईल:
(पृ.२६):"मुक्त ह्या संस्कृत शब्दाऐवजी आपला देशी शब्द मोकाटच ह्या संदर्भात वापरला पाहिजे. बस. तेवढ एक झालं की आपल्या मुली सुधारल्याच समज. लैंगिकदृष्ट्या लहानपणापासून ह्या बायका मोकाट असल्यानं पुढे काही भीड राहत नाही. व्यभिचाराचीही शक्यता ह्यात गृहित धरली जाते. प्रत्यक्षात लैंगिक अतिचार अशाच बाया करतात."
(पृ.१५७):"...अरे, पण सुईच्या मर्जीशिवाय दोरा जाईल काय ? "
(पृ.२०६):"..ह्या मारवाड्याच्या सारख्या दिसणार्या पोरांना गावातल्या शेतकर्यांच्या कामानं रंजलेल्या बायका, रे, इकडे ये बरं. तू कोणाचा ? असं विचारायच्या, मग त्यानं बापाचं नाव सांगितलं, की सगळ्य़ा पोट धरधरून हसायच्या. धनमत्सर. "
(पृ.२५७):"गाय आणि बायको---संध्याकाळशी दावणीला पाह्यजे."
(पृ.२६३):"आता दोन राण्याही गेल्या, त्यामुळे हल्ली एकाच बायकोत आवडती आणि नावडती दोघी आलटून पालटून पाहावं लागतं."
(पृ.२८०):"...मला पहा अन फुलं वाहा....लभान्यांनो, सवतीची फुगडी अन फेडा एकमेकीची लुगडी."
(पृ.३४०):" कि अबला वरतारे दाबली नं खाले भलत्याची नार."
(पृ.३४६):"...हे पहा वहिनी, कुलूप एकीकडे अन किल्ली एकीकडे असं चालतं का ?"
(पृ.३९०):"स्त्रीवादाविरुद्ध आम्ही सगळ्यांनी चर्चासत्राच्या आधीच नीट तयारी केली होती" हे वाक्य केळ्यांवरून सुचणे हे म्हणजे अश्लीलतेची कमालच.
(पृ.४२२):"..का वं ए नागरगोंडी, लई छाती काढून दबोयती का आम्हले ?....उंदरं खाता साल्या, त्याच्यागुनं पाहा कशा घागरी याहिच्या.." ( स्त्रीपात्रे अशीच ठेवल्यामुळे लेखकाला सर्वत्र पहा कशा इरसाल शिव्या वाहता आल्या आहेत.).
(पृ.४३८):"...गुरुची शिष्या गुरूला फळली..."
(पृ.४५२):"...दक्षिणेतूनच स्त्रीदाक्षिण्य हा शब्द आला असावा..."
(पृ.५३८.):"...बायकोला मी सोडून दुसर्यापासून मूल नाही होऊ शकत ?...ही नैतिकता भारतीयांच्या केंद्रस्थानी यायला पाहिजे."
कादंबरीचा नायक ब्रह्मचारी दाखविल्यामुळे एक स्त्रीपात्र वाया घालवले आहे. शिवाय जेव्हा तो म्हातारा होतो तेव्हा मुलाशी होणारा बेबनाव लेखकाला महत्वाचा वाटतो. पण म्हातारीच्या जाणीवा दाखवण्याचे कटाक्षाने टाळण्यात आले आहे. खंडेरावाच्या लहानपणी बापाची व्यक्तिरेखा रंगविली आहे, पोराच्या डोळ्याच्या जखमेची कणव दाखविली आहे, पण आईचे कोणतेही थोरपण चितारलेले नाही. हे विशेष जाणवण्याचे कारण, लेखक व्यक्तिश: मराठी साहित्यिकात फक्त "श्यामची आई" वाल्या साने गुरुजींनाच मानतो, तरीही आईचे थोरपण चितारीत नाही. कादंबरीत स्वत:ची ओळख पटवण्यासाठी वाचकाला स्त्री पात्रेच उपलब्ध नसतील( जी पात्रे आहेत ती लभान्या, रांड, अशा,किंवा महानुभावी आत्यासारख्या संन्याशीण ) तर स्त्रीवाद कसा वाखाणायचा ? अखेरच्या घटकेला दुसर्या आत्येवरचा अन्याय दाखवलाय. पण नायक त्याचे निराकरण करीत नाही, पारंपारिकतेने म्हणतो, बायकांनी सहनशील रहावे. मूळ पुरुषप्रधान विचारसरणी शाबूत ठेवून, त्या आड सरावाच्या-टाळीच्या-फुटकळ स्त्रीसहानुभूतीच्या काही व्याक्यांच्या मिषाने / मिशाने नेमाडे स्त्रीवादाची तळी समर्थपणे पेलू शकणार नाहीत हे एव्हाना वाचकांच्या सहजी ध्यानात यावे.
मार्क्सवादाच्या मिषाने कादंबरीकार वर्गसंघर्षाची चित्रणे करतो त्याला समाजशास्त्रीय पद्धत वापरून ते निष्कर्ष जोखता येतात असे इतरत्र आढळून आले आहे. जसे एस.एल.भैरप्पा ह्यांच्या "जा ओलांडुनी" ह्या कादंबरीत नायिका ब्राह्मण असून तिचा दलित, लिंगायत जातीच्या पात्रांशी संघर्ष रंगवला असून प्रत्येक ब्राह्मणेतर जातीला आपण ब्राह्मणांबरोबर किंवा त्यांच्यापेक्षा श्रेष्ठ आहोत असे वाटत असते असे दाखवले आहे. हा त्या कादंबरीतला निष्कर्ष समाजशास्त्राच्या एका पिएच.डी.च्या विद्यार्थ्याने संशोधनाअंती दाखवून दिला आहे. एक पीएच.डी.चा प्रबंध : श्री.रमेश बायरी टी एस , ह्यांनी कर्नाटकातल्या ब्राह्मणांची मुलाखती घेत केलेला आहे ( "बीईंग ब्राह्मीन-बीईंग मॉडर्न" रूटलेज प्रकाशन २०१० ). असे नेमाडेंच्या हिंदूतल्या चिकित्सेचे वा निष्कर्षांचेही होऊ शकते व तेच खरे मूल्यमापन होईल.
(स्त्रीवादामध्ये सर्व जगात स्त्रीकडे पाहण्याची सर्वच समाजांची दृष्टी कशी पुरुषप्रधान आहे असे सांगत असताना एक फरक म्हणून जाता जाता नोंदवावे वाटते की काही मध्यपूर्व आशियन राज्यात जरा वेगळे चित्र दिसू लागले आहे. मी नोकरीनिमित्त चार वर्षे बॅंकॉक येथे असताना तिथे डोळ्याला दिसण्याएवढे स्त्रियांचे प्राबल्य दिसत असे. सगळीकडे झकपक पाश्चात्य पोषाखातल्या स्त्रिया व पुरुष जवळ जवळ गायबच. नंतर कळले की तिथल्या पुरुषात व्यसनाधीनता व नपुंसकत्व हे मोठ्या प्रमाणात असून आजकाल तिथे तरुण मुले, मुलीसारखे राहतात. एवढेच नव्हे तर कॅबेरेत मुलेच मुलींच्या भूमिका करतात. रोजच्या व्यवहारातही जी मुले दिसतात ती मुले का मुली अशा काठावर असतात, इतकी मुलींसारखी राहतात. शहरात ५०० बार्स असे आहेत की जिथे मुली, मुलांना नेण्यासाठी येतात. अर्थात हे निरिक्षण वैयक्तिक असून कुठल्याही समाजशास्त्रीय पद्धतीने नसल्याने, ह्याला बदलता कल म्हणता येणार नाही .)
( क्रमश: ४)
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
